In de Utrechtse Waarden (de gemeenten Lopik, Montfoort, IJsselstein en Oudewater) komen vele duizenden, zo niet tienduizenden knotbomen voor. In het oog springend zijn de rijen langs de weteringen waaraan de boerderijlinten liggen. Fraaie voorbeelden daarvan zijn te vinden langs de Polsbroekerwetering en de Lange Linschoten. Ook vinden we ze in de bermen van de Tiendwegen (bijvoorbeeld in Willige Langerak en Vliet en Dijkveld) en als omzoming van hoogstamboomgaardjes. Bijzonder is het gebruik van knotbomen voor koebochten die ook koehokken of koekampen worden genoemd. Daarvoor is er op de koppen van percelen een aantal knotbomen aangeplant, vaak in de vorm van een winkelhaak, om daar een luwte te scheppen waarin de koeien gemolken kunnen worden.
In ons gebied zijn het vooral wilgen en in minder mate populieren en essen die als knotboom worden gebruikt. Kenmerkend zijn de knoesten ontstaan door het periodiek afzagen van alle takken. De hoogte van de knot werd bepaald door het naastliggend grondgebruik. Bij beweiding met vee werd op circa twee meter hoogte geknot om te voorkomen dat het vee de jonge scheuten opeten. Alhoewel de knotboom haar waarde als houtleverancier vrijwel verloren heeft is de landschappelijke betekenis alleen maar groter geworden en is de ecologische waarde nog onveranderd groot. Vooral oude knotbomen bieden veel planten en dieren een leefgebied. Meest verbonden aan de knotboom is wel de steenuil.
Boomgaarden kwamen al in de Middeleeuwen voor bij kloosters en kastelen en er werd al geteeld voor de handel. Vaak hadden mensen ook een huisboomgaard voor het eigen gebruik. De verscheidenheid aan soorten en rassen fruit was groot. Ook laagstam fruitbomen bestonden al, maar meestal kozen boeren voor aanplant van hoogstammen, omdat dan vee onder de bomen geweid kon worden.
Tussen 1850-1900 stegen de fruitprijzen en nam de oppervlakte fruit bij boerderijen toe. De prijzen van andere landbouwproducten daalden tegelijkertijd. Er ontstonden in de fruitteelt gespecialiseerde bedrijven. Rond het midden van de 20ste eeuw was de fruitteelt opnieuw een goede inkomensbron en de oppervlakte boomgaarden breidde uit. Steeds vaker werden nu lage kweekvormen aangeplant en gemengde boomgaarden maakten plaats voor aanplant met maar één soort.
Een boomgaardje is en blijft van oudsher één van de meest karakteristieke elementen bij het boerenerf. De oeverwallen van de vroegere en huidige rivieren in dit gebied zijn zeer geschikt voor het aanleggen van boomgaarden. Veel boomgaardjes gaan verloren door verwaarlozing of zijn verdwenen als gevolg van intensivering van de landbouw. Er zijn gelukkig steeds vaker boeren en particulieren die hun boomgaarden in ere houden, herstellen of opnieuw aanleggen. Zo is er met dit doel de vereniging Hoogstamfruit Groene Hart opgericht.
Landschapsbeheer Utrecht geeft dit najaar een cursus over aanplant en onderhoud van hoogstamfruitbomen. Binnenkort staat meer informatie op www.landschapsbeheerutrecht.nl of bel telefoon 030 - 2205534.
Uilen in Utrechtse Waarden
De steenuil en kerkuil zijn vogels die thuis zijn op de boerenerven. Beide vogels houden van openheid. De kerkuil broedt in nestkasten in open kap schuren. Er broeden een aantal paren in de Utrechtse Waarden. Uit eerste meldingen lijkt 2007 een goed jaar voor de kerkuil. De steenuil kun je in dit gebied zien waar veel oude knotbomen en hoogstamfruitbomen staan. Zij broedt in holtes van oude bomen en soms in nestkasten als deze plekken er niet zijn. Het is een kleine, schattige, uil die overdag jaagt.
We willen graag meer gegevens hebben van uilen in ons gebied en vanaf winter 2007-2008 nestkasten plaatsen en onderzoek doen op geschikte plekken. Wilt u locaties, waarnemingen of broedgevallen aan ons doorgeven?
